ഒരു സിനിമയെക്കുറിച്ച് എഴുതാന് തുടങ്ങുമ്പോള് സാധാരണയായി നമ്മുടെ കണ്ണുകള് തിരശ്ശീലയിലേക്കാണ് പോകുന്നത്. അഭിനേതാക്കള്, സംവിധായകന്, കഥ, ദൃശ്യങ്ങള്, സംഗീതം. സിനിമയുടെ ഓര്മ്മകള് പലപ്പോഴും അവിടെയാണ് സൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നത്. എന്നാല് ചിലപ്പോള് ഒരു സിനിമയെ പിന്തുടര്ന്ന് നടക്കുമ്പോള് തിരശ്ശീലയ്ക്കപ്പുറത്തുള്ള മറ്റൊരു ലോകം തുറന്നുകിട്ടും. സിനിമ കണ്ടിരുന്ന കെട്ടിടങ്ങള്, കാത്തിരുന്ന വരാന്തകള്, ടിക്കറ്റ് വാങ്ങിയ കൗണ്ടറുകള്, ഇരുട്ടിലിരുന്ന് അപരിചിതരോടൊപ്പം പങ്കിട്ട ചിരിയും നിശ്ശബ്ദതയും.ഇവയെല്ലാം ചേര്ന്ന് സിനിമയുടെ മറ്റൊരു ചരിത്രം എഴുതുന്നു.
അത്തരമൊരു അന്വേഷണത്തിലാണ് ‘നീലം’ എന്ന പേര് വീണ്ടും വീണ്ടും മുന്നിലെത്തിയത്. ഒരേ പേരിലുള്ള രണ്ട് സിനിമാശാലകള്. രണ്ട് നഗരങ്ങള്. രണ്ട് വ്യത്യസ്ത ചരിത്രങ്ങള്. ഒന്നില് ആധുനിക നഗരനിര്മാണത്തിന്റെ സ്വപ്നവും വാസ്തുവിദ്യയുടെ ഓര്മ്മയും. മറ്റൊന്നില് സംഘര്ഷകാലം തകര്ത്തുകളഞ്ഞ ഒരു സിനിമാസംസ്കാരത്തിന്റെ വേദനയും അതിനിടയിലും സിനിമയിലേക്കു തിരിച്ചെത്താനുള്ള മനുഷ്യരുടെ ആഗ്രഹവും.
ചണ്ഡിഗഡിലെ സെക്ടര് 17ല് നിലകൊള്ളുന്ന നീലം സിനിമ, ഒരു സിനിമാശാല എന്നതിലുപരി ആ നഗരത്തിന്റെ ആധുനികതയുടെ ആദ്യകാല സ്വപ്നങ്ങളിലൊന്നായി വായിക്കാവുന്ന ഇടമാണ്. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയില് ഒരു പുതിയ നഗരത്തെ രൂപപ്പെടുത്താനുള്ള ശ്രമത്തിന്റെ ഭാഗമായി ഉയര്ന്നുവന്ന ചണ്ഡിഗഡ്, വാസ്തുവിദ്യയിലും നഗരാസൂത്രണത്തിലും പുതിയ ഭാഷ പരീക്ഷിച്ച നഗരമായിരുന്നു. ലെ കോര്ബ്യൂസിയറിന്റെയും പിയര് ജന്നറെയുടെയും നേതൃത്വത്തില് രൂപംകൊണ്ട ആധുനിക നഗരസങ്കല്പ്പത്തിന്റെ അന്തരീക്ഷത്തിലാണ് നീലം സിനിമയും വളര്ന്നത്.
കോര്ബ്യൂസിയറുടെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട ഇന്ത്യന് സംഭാവന ചണ്ഡീഗഢ് നഗരത്തിന്റെ രൂപകല്പ്പനയാണ്.
സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയില് പുതിയൊരു ആധുനിക നഗരത്തിന്റെ സ്വപ്നം സാക്ഷാത്കരിക്കുന്നതില് അദ്ദേഹം നിര്ണായക പങ്കുവഹിച്ചു.എന്നാല് നീലം സിനിമയുടെ രൂപകല്പ്പനയെ കോര്ബ്യൂസിയറുടെ പേരില് മാത്രം ചേര്ത്തുവായിക്കുന്നത് ചരിത്രത്തെ ലളിതമാക്കുന്നതായിരിക്കും. ആ കെട്ടിടത്തിന്റെ രൂപകല്പ്പനയില് ആര്ക്കിടെക്ട് ആദിത്യ പ്രകാശിന്റെ പങ്ക് നിര്ണായകമായിരുന്നു. ചണ്ഡിഗഡിന്റെ ആധുനിക വാസ്തുഭാഷയെ സ്വന്തം സൃഷ്ടിപരമായ രീതിയില് ഏറ്റെടുത്തുകൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം നീലം സിനിമയെ രൂപപ്പെടുത്തിയത്. കട്ടിയുള്ള കോണ്ക്രീറ്റ് രൂപങ്ങള്, തുറന്ന ഇടങ്ങള്, വെളിച്ചവും നിഴലും തമ്മിലുള്ള കളി.ഇവയെല്ലാം ചേര്ന്ന് അത് സിനിമ കാണാനുള്ള ഒരു കെട്ടിടം മാത്രമല്ല, ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ വാസ്തുശില്പസാക്ഷ്യവുമായി മാറി.
ഒരു കാലത്ത് നീലം സിനിമയുടെ മുന്നില് ആളുകള് സിനിമയ്ക്കായി മാത്രം എത്തിയിരുന്നില്ല. നഗരത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗത്തെ അനുഭവിക്കാനായിരുന്നു അവര് എത്തിയിരുന്നത്. സിനിമ കാണുക എന്നത് ഒരു സാമൂഹിക അനുഭവമായിരുന്നു. സുഹൃത്തുക്കള്ക്കൊപ്പം സിനിമയ്ക്ക് പോകുക, ടിക്കറ്റ് കൗണ്ടറിനു മുന്നില് കാത്തുനില്ക്കുക, ഇടവേളയില് പരിചയമില്ലാത്തവരുമായി സംസാരിക്കുക, സിനിമ കഴിഞ്ഞ് അതിനെക്കുറിച്ച് വഴിയരികില് ചര്ച്ച ചെയ്യുക.ഇവയെല്ലാം സിനിമയുടെ അനുഭവത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നു.
ഇന്ത്യയിലെ പഴയ ഒറ്റത്തിരശ്ശീല സിനിമാശാലകള്ക്ക് ഉണ്ടായിരുന്ന പ്രത്യേകത ഇതായിരുന്നു. അവ സിനിമ പ്രദര്ശിപ്പിച്ചിരുന്ന കെട്ടിടങ്ങള് മാത്രമായിരുന്നില്ല; നഗരജീവിതത്തിന്റെ പൊതുസ്ഥലങ്ങളായിരുന്നു. ഒരു നഗരത്തിന്റെ സാമൂഹിക ഓര്മ്മ അവയുടെ ചുവരുകളിലും ഇരിപ്പിടങ്ങളിലും പ്രവേശനകവാടങ്ങളിലും പതിഞ്ഞിരുന്നു. കാലം മാറിയപ്പോള് പലതും അടഞ്ഞു. ചിലത് പൊളിച്ചുനീക്കി. ചിലത് പുതിയ വാണിജ്യകെട്ടിടങ്ങള്ക്ക് വഴിമാറി. ചിലത് മാത്രം പഴയ രൂപത്തിന്റെ ഓര്മ്മയുമായി ഇപ്പോഴും നിലകൊള്ളുന്നു.
നീലം സിനിമയെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിക്കുമ്പോഴാണ് അതേ പേരിലുള്ള മറ്റൊരു സിനിമാശാലയുടെ ചരിത്രം കശ്മീരില് നിന്ന് മുന്നിലെത്തിയത്. ചണ്ഡിഗഡിന്റെ ആധുനികതയുടെ ഓര്മ്മയില് നിന്ന് ശ്രീനഗറിന്റെ സംഘര്ഷഭരിതമായ ചരിത്രത്തിലേക്കുള്ള ഈ യാത്ര, ഒരേ പേരുള്ള രണ്ട് കെട്ടിടങ്ങള്ക്കപ്പുറം സിനിമയും സമൂഹവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ രണ്ടു മുഖങ്ങളിലേക്കാണ് നമ്മെ കൊണ്ടുപോകുന്നത്.
ഒരുകാലത്ത് കശ്മീര് താഴ്വരയില് സിനിമ കാണുന്നത് ജനജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ഭാഗമായിരുന്നു. ശ്രീനഗറിലെയും മറ്റു നഗരങ്ങളിലെയും സിനിമാശാലകളില് ജനങ്ങള് സിനിമ കാണാന് ഒത്തുകൂടിയിരുന്നു. എന്നാല് എണ്പതുകളുടെ അവസാനത്തോടെ രാഷ്ട്രീയ സംഘര്ഷവും തീവ്രവാദവും ശക്തമായപ്പോള് സിനിമാശാലകള് അതിന്റെ ആദ്യ ഇരകളിലൊന്നായി. 1989ല് സിനിമാഹാള് ഉടമകള്ക്ക് അടച്ചുപൂട്ടാന് ഭീഷണികള് ലഭിച്ചു. 1990ഓടെ താഴ്വരയില് പ്രവര്ത്തിച്ചിരുന്ന സിനിമാശാലകളെല്ലാം അടഞ്ഞുപോയി.
സിനിമാശാലകളുടെ വാതിലുകള് അടഞ്ഞതോടെ ഒരു വിനോദമേഖല മാത്രമല്ല ഇല്ലാതായത്. ജനങ്ങള് ഒരുമിച്ചിരുന്ന് ഒരു കഥ കാണുകയും, ചിരിക്കുകയും, കരയുകയും, അതിനെക്കുറിച്ച് സംസാരിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്ന പൊതുസ്ഥലങ്ങളും അപ്രത്യക്ഷമായി. ചില സിനിമാശാലകള് സുരക്ഷാസേനയുടെ ക്യാമ്പുകളായി മാറി. ചില കെട്ടിടങ്ങള് ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. സിനിമയുടെ തിരശ്ശീല കെട്ടിടങ്ങള്ക്കുള്ളില് തന്നെ മൗനമായി.
എങ്കിലും സിനിമയിലേക്കുള്ള മനുഷ്യരുടെ ആഗ്രഹം പൂര്ണമായി അണഞ്ഞില്ല. തൊണ്ണൂറുകളുടെ അവസാനത്തില് അടഞ്ഞുകിടന്ന ചില സിനിമാശാലകള് വീണ്ടും തുറക്കാനുള്ള ശ്രമങ്ങള് ഉണ്ടായി. 1998ല് അന്നത്തെ ജമ്മുകശ്മീര് സര്ക്കാര് സിനിമാമേഖലയെ പുനരുജ്ജീവിപ്പിക്കാന് ശ്രമിച്ചു. റീഗല്, നീലം, ബ്രോഡ്വേ തുടങ്ങിയ ചില സിനിമാശാലകള് വീണ്ടും പ്രവര്ത്തനം ആരംഭിച്ചു. പക്ഷേ ആ തിരിച്ചുവരവിനും അധികം ആയുസുണ്ടായില്ല. 1999 ല് ശ്രീനഗറിലെ റീഗല് സിനിമാശാലയിലുണ്ടായ ആക്രമണത്തില് ഒരാള് കൊല്ലപ്പെടുകയും നിരവധി പേര്ക്ക് പരിക്കേല്ക്കുകയും ചെയ്തു. വീണ്ടും സിനിമാഹാളുകളുടെ വാതിലുകള് ഭയത്തിന്റെ മുന്നില് അടയാന് തുടങ്ങി.
അത്തരം സാഹചര്യത്തിലും നീലം കുറച്ചുകാലം കൂടി നിലനിന്നു. 2005 സെപ്റ്റംബര് 7 ന് ആ സിനിമാശാലയില് ആക്രമണമുണ്ടായി. ആ സമയത്ത് ആമിര് ഖാന്റെ മംഗല് പാണ്ഡേ: ദ റൈസിങ് പ്രദര്ശിപ്പിക്കുകയായിരുന്നു. സിനിമ കാണാനെത്തിയിരുന്ന പ്രേക്ഷകര് ആക്രമണത്തിനിടയില് കുടുങ്ങി. സുരക്ഷാസേനയുടെ ഇടപെടലിലൂടെ നിരവധി പേരെ രക്ഷപ്പെടുത്തി. സംഭവത്തില് മരണങ്ങളും പരിക്കുകളും ഉണ്ടായി. അതിനുശേഷവും നീലം കുറച്ചുകാലം പ്രവര്ത്തിച്ചെങ്കിലും 2010 മെയ് മാസത്തോടെ അത് പൂര്ണമായും അടഞ്ഞു.
ഒരു സിനിമാശാല അടയുന്നത് പലപ്പോഴും ഒരു വ്യാപാരസ്ഥാപനം അടയുന്നതായി മാത്രമാണ് രേഖപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നത്. എന്നാല് നീലത്തിന്റെ കാര്യത്തില് അതിന് മറ്റൊരു അര്ത്ഥമുണ്ടായിരുന്നു. ഒരു സമൂഹം ഒരുമിച്ച് സിനിമ കാണുന്ന പതിവിന്റെ അവസാനത്തോടൊപ്പം ഒരു നഗരത്തിന്റെ സാംസ്കാരിക ജീവിതത്തിലെ ഒരു വാതിലും അടയുകയായിരുന്നു.
വര്ഷങ്ങള്ക്കുശേഷം കശ്മീരില് സിനിമ വീണ്ടും തിരിച്ചെത്തി. 2022 സെപ്റ്റംബര് 20 ന് ശ്രീനഗറില് പുതിയ മള്ട്ടിപ്ലക്സ് തുറന്നു. പതിറ്റാണ്ടുകള് നീണ്ട ഇടവേളയ്ക്കുശേഷം ഒരു സിനിമാശാലയില് വീണ്ടും പ്രേക്ഷകര് ഇരുന്നു. സാങ്കേതികമായി അത് പഴയ നീലത്തിന്റെ തിരിച്ചുവരവായിരുന്നില്ല. എന്നാല് അതിന്റെ പിന്നില് ഉണ്ടായിരുന്ന സാംസ്കാരിക ആഗ്രഹം അതേ തന്നെയായിരുന്നു.തിരശ്ശീലയില് ഒരു കഥ കാണാനും, മറ്റുള്ളവരോടൊപ്പം ഒരു ഇരുണ്ട ഹാളില് ഇരിക്കാനും, ഭയത്തിന്റെ കാലത്തിനുശേഷം സാധാരണ ജീവിതത്തിന്റെ ഒരു ചെറിയ അനുഭവം വീണ്ടെടുക്കാനുമുള്ള ആഗ്രഹം.
2026 സെപ്റ്റംബര് 7 മുതല് 10 വരെ നടക്കുന്ന ജമ്മുകശ്മീര് അന്താരാഷ്ട്ര ചലച്ചിത്രമേള ആ തിരിച്ചുവരവിന് മറ്റൊരു അര്ത്ഥം നല്കുന്നു. ആദ്യമായി സംഘടിപ്പിക്കുന്ന ഈ ചലച്ചിത്രമേളയില് 41 രാജ്യങ്ങളില് നിന്നുള്ള 135 സിനിമകള് പ്രദര്ശിപ്പിക്കുന്നു. ശ്രീനഗര് ഉള്പ്പെടെയുള്ള വിവിധ വേദികളിലായി നടക്കുന്ന മേള, കശ്മീരിനെ വീണ്ടും സിനിമയുടെ ഭൂപടത്തില് ഉറപ്പിച്ചുനിര്ത്താനുള്ള സാംസ്കാരിക ശ്രമമായാണ് അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്.
ഇവിടെ സിനിമ ഒരു വിനോദമാധ്യമം മാത്രമല്ല. ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ പൊതുസ്മൃതിയെ തിരിച്ചുപിടിക്കുന്ന ഭാഷ കൂടിയാണ്. ഒരുകാലത്ത് ഭയത്താല് അടഞ്ഞുപോയ വാതിലുകള്ക്കു പകരം ചലച്ചിത്രമേളകളുടെ വേദികള് തുറക്കപ്പെടുമ്പോള്, അത് ഒരു സാംസ്കാരിക പുനരുജ്ജീവനത്തിന്റെ സൂചനയാകുന്നു.
ചണ്ഡിഗഡിലെ നീലം സിനിമയും ശ്രീനഗറിലെ നീലം സിനിമയും തമ്മില് നേരിട്ടൊരു ബന്ധമില്ല. അവ ഒരേ കാലത്തിന്റെ കെട്ടിടങ്ങളുമല്ല, ഒരേ ചരിത്രത്തിന്റെ ഭാഗങ്ങളുമല്ല. എന്നാല് ‘നീലം’ എന്ന പേര് അവയ്ക്കിടയില് ഒരു വിചിത്രമായ പ്രതിധ്വനി സൃഷ്ടിക്കുന്നു. ഒന്നില് സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തര ഇന്ത്യയുടെ ആധുനിക നഗരസ്വപ്നം കാണാം. മറ്റൊന്നില് സംഘര്ഷം തകര്ത്ത ഒരു സമൂഹത്തിന്റെ സിനിമയിലേക്കുള്ള മടങ്ങിവരവിന്റെ ചരിത്രം.
ഒന്നിന്റെ ചുവരുകളില് ആധുനികതയുടെ രൂപങ്ങള് പതിഞ്ഞപ്പോള്, മറ്റൊന്നിന്റെ ഓര്മ്മയില് അടഞ്ഞ വാതിലുകളും വെടിയൊച്ചകളും കാത്തിരിപ്പുകളും പതിഞ്ഞു. എന്നാല് രണ്ടിടത്തും സിനിമ മനുഷ്യരെ ഒരുമിച്ച് കൊണ്ടുവരുന്ന ഒരു ഇടമായിരുന്നു. അതാണ് അവയുടെ ഏറ്റവും ആഴത്തിലുള്ള ബന്ധം.
സിനിമയുടെ ചരിത്രം തിരശ്ശീലയില് മാത്രം എഴുതപ്പെട്ടിട്ടില്ല; സിനിമ കണ്ട ഇടങ്ങളിലും അത് എഴുതപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. ഒരു സിനിമാശാലയുടെ കെട്ടിടം അതുകൊണ്ടുതന്നെ വെറും കോണ്ക്രീറ്റും ഇരുമ്പും മരവുമല്ല. അതിനുള്ളില് ഇരുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് മനുഷ്യരുടെ ഓര്മ്മകളും പ്രതീക്ഷകളും ചിരികളും കണ്ണീരും സംഭാഷണങ്ങളും ചേര്ന്നാണ് അതിന്റെ യഥാര്ത്ഥ ചരിത്രം രൂപപ്പെടുന്നത്.
കാലം മാറുമ്പോള് സിനിമ കാണുന്ന രീതിയും മാറുന്നു. ഒറ്റത്തിരശ്ശീലകള്ക്ക് പകരം മള്ട്ടിപ്ലക്സുകള് വന്നു. ടിക്കറ്റ് കൗണ്ടറുകള്ക്ക് പകരം ഡിജിറ്റല് ബുക്കിങ് വന്നു. മൊബൈല് ഫോണുകളിലേക്കും വീടുകളിലേക്കും സിനിമകള് എത്തി. എന്നിട്ടും ഒരു ഇരുണ്ട ഹാളില് അപരിചിതരായ മനുഷ്യര്ക്കൊപ്പം ഇരുന്ന് ഒരു കഥ കാണുന്നതിന്റെ അനുഭവം പൂര്ണമായി ഇല്ലാതായിട്ടില്ല.
അതുകൊണ്ടാണ് നീലം എന്ന പേര് വീണ്ടും വീണ്ടും ഓര്മ്മയിലേക്ക് വരുന്നത്.
ചണ്ഡിഗഡില് അത് ഒരു നഗരത്തിന്റെ ആധുനികതയുടെ സ്മാരകമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ശ്രീനഗറില് അത് ഒരു കാലത്ത് മൗനത്തിലേക്ക് തള്ളിക്കളയപ്പെട്ട സിനിമാസംസ്കാരത്തിന്റെ ഓര്മ്മയായി മാറുന്നു. പുതിയ തലമുറ സിനിമയെ പുതിയ സാങ്കേതികതകളിലൂടെ അനുഭവിക്കുമ്പോഴും പഴയ സിനിമാശാലകള് നമ്മെ ഓര്മ്മിപ്പിക്കുന്നത് മറ്റൊന്നാണ്.
സിനിമ എന്നത് തിരശ്ശീലയില് ചലിക്കുന്ന ചിത്രങ്ങള് മാത്രമല്ല. മനുഷ്യര് ഒരുമിച്ച് ഒരു സ്വപ്നം കാണുന്ന പൊതുസ്ഥലവുമാണ്.
അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഒരു പഴയ സിനിമാശാലയുടെ അടഞ്ഞ വാതിലിന് മുന്നില് നില്ക്കുമ്പോള് നമുക്ക് കാണുന്നത് ഒരു കെട്ടിടത്തിന്റെ അവസാനമല്ല. ഒരു കാലത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്. വീണ്ടും ഒരു തിരശ്ശീല തെളിയുമ്പോള് നാം കാണുന്നത് ഒരു സിനിമയുടെ തുടക്കമാത്രവുമല്ല. ഒരു സമൂഹം അതിന്റെ ഓര്മ്മകളിലേക്കും പൊതുജീവിതത്തിലേക്കും തിരിച്ചെത്തുന്നതിന്റെ സൂചന കൂടിയാണ്.
അതിനാലാണ് നീലം സിനിമ ഒരു സിനിമാശാലയ്ക്കപ്പുറം നില്ക്കുന്നത്.ഒരു നഗരത്തിന്റെ ഓര്മ്മയായി, ഒരു കാലഘട്ടത്തിന്റെ സാക്ഷിയായി, സിനിമയും മനുഷ്യരും തമ്മിലുള്ള ബന്ധത്തിന്റെ ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ചരിത്രമായി.
നവീന വിജയന്-
Photo courtesy: tehelka.com
Online PR – CinemaNewsAgency.Com
